Odluka Predsjedništva Bosne i Hercegovine o Komisiji za zaštitu nacionalnih spomenika iz januara 2026. godine ne predviđa promjenu vlasništva nad objektima proglašenim nacionalnim spomenicima. Obaveza entiteta da poduzimaju pravne, administrativne i finansijske mjere za njihovu zaštitu proizilazi iz Aneksa VIII Dejtonskog mirovnog sporazuma.
Kandidat za člana Predsjedništva BiH iz reda srpskog naroda i aktuelni načelnik Istočne Ilidže Marinko Božović (SDS) je na pres-konferenciji stranke 3. septembra 2026. godine u Bijeljini govorio o Odluci Predsjedništva BiH o Komisiji za zaštitu nacionalnih spomenika iz januara ove godine. Tada je Božović ustvrdio da je članica Predsjedništva BiH Željka Cvijanović glasala za odluku koja je štetna za srpske nacionalne interese jer se u budućnosti može desiti da Srpska pravoslavna crkva (SPC) izgubi vlasništvo nad svojim objektima.
Zatim to dalje podrazumijeva da se neki od vjerskih objekata u Bosni i Hercegovini i u Republici Srpskoj mogu proglasiti nacionalnim spomenikom i da se u budućnosti ti vjerski objekti pretvaraju kroz dalja popuštanja Republike Srpske u nešto što će izgubiti vlasništvo Srpske pravoslavne crkve.
Marinko Božović, 3.9.2026.
Božović je na istu temu govorio i dan kasnije, 4. septembra 2026. godine, u programu BN Televizije, kada je ustvrdio da je mogućnost gubljenja vlasništva postojeća te da bi se objekti SPC-a mogli pripisati “bosanskoj pravoslavnoj crkvi”, koja ne postoji niti je ikada postojala.
Aneksom VIII Dejtonskog mirovnog sporazuma propisan je rad Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika te to da odlučivanje zahtijeva većinu članova Komisije.
Odlukom Predsjedništva BiH iz 2016. godine utvrđeno je da je za proglašenje nekog objekta nacionalnim spomenikom neophodan konsenzus tri domaća člana Komisije. Također je važno spomenuti da su tokom 2016. godine razriješena dva strana člana ove komisije te je komisija funckionisala sa samo tri domaća člana.
Odluku o Komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika na koju se Božović referiše Predsjedništvo BiH usvojilo je 12. januara 2026. godine glasovima Denisa Bećirovića i Željka Komšića, dok je Željka Cvijanović bila protiv. Članom 6. ove odluke propisano je da Komisija odlučuje prostom većinom svih članova. Ovom odlukom Komisija je ponovo sastavljena od pet članova. Dva domaća člana izabrana su iz Federacije BiH, dok jedan dolazi iz Republike Srpske, a dva strana člana nominuje generalni direktor Organizacije Ujedinjenih nacija za prosvjetu, nauku i kulturu (UNESCO).
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika ne tretira problem vlasništva nad objektima koji će se potencijalno proglasiti nacionalnim spomenicima niti postoje odredbe koje govore o gubitku vlasništva.
Postupak pred Komisijom, opisan u članu 10. Odluke, govori da će se, kada se podnese zahtjev za proglašenje nacionalnim spomenikom nekog objekta, među obaveznim podacima tražiti i podaci o sadašnjem vlasniku i stanju imovine. Također, Komisija je dužna vlasniku omogućiti da iznese svoje stavove. Nakon proglašenja, entitet na čijoj se teritoriji dobro nalazi mora poduzeti mjere zaštite, konzervacije, sanacije i dr.
Bojazan za vlasništvo nad crkvama Božović je istakao i kasnije tokom pres-konferencije, posebno u kontekstu pravoslavnih bogomolja na teritoriji Federacije BiH.
A zamislite sledeće, koliko je takvih objekata koji su vlasništvo Srpske pravoslavne crkve van teritorije Republike Srpske, koji se nalaze u Federaciji. Dakle, nije samo pitanje izdaje onoga što se nalazi na teritoriji Republike Srpske, već velikog broja tih vjerskih objekata koji imaju sjedište u Federaciji, poput Saborne crkve u Sarajevu, poput Stare crkve u Sarajevu i mnogih drugih objekata koji su ostali u Federaciji, a po ovoj odluci, nadležnosti za održavanje, upravljanje i obezbjeđivanje sredstava obezbjeđuje entitet na čijoj teritoriji se nalazi taj zaštićeni spomenik.
Marinko Božović, 3.9.2026.
Na web stranici Komisije za nacionalne spomenike može se pronaći spisk nacionalnih spomenika u BiH. Pregledom spomenika, značajan broj upravo je pravoslavnih crkvi čiji je vlasnik SPC.
Primjera radi, Srpska pravoslavna crkvena opština tuzlanska podnijela je peticiju Komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika 14. februara 2006. godine za proglašenje Sabornog hrama Uspenja Presvete Bogorodice u Tuzli nacionalnim spomenikom BiH, što je i učinjeno u julu iste godine. Iste godine nacionalnim spomenicima proglašene su Saborna crkva (Crkva Presvete Bogorodice) i Stara pravoslavna crkva (Crkva svetih arhanđela Mihaila i Gavrila), obje u Sarajevu.
Suprotno onome što tvrdi Božović, još je u Aneksu VIII, član 5. stav (5), predviđeno da će entitet na kojem se nacionalni spomenik nalazi uložiti sve napore da preduzme odgovarajuće pravne, naučne, tehničke, administrativne i finansijske mjere neophodne za zaštitu, očuvanje, prezentaciju i obnovu dobra te će se uzdržati od bilo kakvih namjernih mjera koje bi mogle oštetiti to dobro.
Dakle, ova mjera u Odluci iz 2026. godine zapravo je mjera koja je već propisana Aneksom VIII Dejtonskog sporazuma.
Odluka, stoga, ne predviđa promjenu vlasništva nad dobrima koja budu proglašena nacionalnim spomenicima, već uređuje postupak njihovog proglašenja i zaštite, koja je u skladu s Dejtonskim mirovnim sporazumom. Zbog svega navedenog, tvrdnju Marinka Božovića da bi Odluka Predsjedništva BiH o Komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika mogla dovesti do gubitka vlasništva SPC-a nad njenim objektima Istinomjer je ocijenio neutemeljenom.
(Istinomjer.ba)