Iako među članicama Evropske unije (EU) postoje federalne države, federalizam nije osnovni princip funkcioniranja EU. Većina njenih članica nema federalno ustrojstvo, a ni sama EU nije federacija.
Europarlamentarka Željana Zovko govorila je tokom gostovanja u Dnevniku Radio-televizije Herceg-Bosne o rezoluciji Hrvatskog sabora koja se odnosi na položaj Hrvata u Bosni i Hercegovini, izmjenama Izbornog zakona BiH i evropskom putu zemlje. Obrazlažući mogućnost uspostavljanja posebne izborne jedinice i poredeći političko uređenje BiH s pojedinim članicama Evropske unije, Zovko je ustvrdila da je federalizam jedini način funkcioniranja EU.
Novinar: Neki kažu da Bosna i Hercegovina kao takva ne može zapravo ući u Evropsku uniju, da je građanski koncept jedino rješenje, odnosno jedan čovjek, jedan glas.
Željana Zovko: Ma to je apsolutno netočno. Znači, vi ako vidite i federalne države poput same Republike Njemačke, znači, poput same Njemačke, koja je federalna država, poput Belgije, gdje ustavne nadležnosti apsolutno se zagovaraju i napravili su jedan federalizam izuzetno visokog stupnja, gdje imate Belgiju, gdje je nađen taj jedan model između kulturnog i etničkog putem federalizma od 1993. godine.
(…) Federalizam je jedini način funkcioniranja Evropske unije i kroz taj način se Evropska unija održava ovako kakva jeste danas i zašto imamo komitet regiona, zašto imamo, ustvari, i sve ove fondove kojima pokušavamo taj regionalizam ojačati i pomoći Evropi, da, ustvari, svaki čovjek, ma na kom dijelu Evrope živio, vjeruje u tu Evropsku uniju. Znači, centralizam nikada u Evropi nije mogao funkcionirati.
Željana Zovko, 20.8.2026.
Politička priroda članica EU
Federalizam podrazumijeva ustavnu podjelu vlasti između federalnog nivoa i federalnih jedinica, dok decentralizacija označava stepen u kojem se političke, administrativne i fiskalne ovlasti prenose s centralnog na niže nivoe vlasti. Nasuprot tome, centralizam podrazumijeva veću koncentraciju tih ovlasti na državnom nivou.
Zbog toga država može biti unitarna i istovremeno snažno decentralizirana. Isto tako, federalna država ne mora biti decentraliziranija od svake unitarne države (1, 2).
Od 27 država članica Evropske unije, samo su Njemačka, Austrija i Belgija ustavno definirane kao federacije. S druge strane, Italija, naprimjer, ima veoma široku regionalnu autonomiju, ali nije formalno federacija.
Većina ostalih članica EU, među kojima su Francuska, Nizozemska, Češka, Slovenija, Hrvatska, Švedska, Poljska, Portugal i Grčka ustrojene su kao unitarne države, uz različite stepene lokalne i regionalne decentralizacije. Među navedenim, Francuska se ističe kao jedna od centraliziranijih unitarnih država.
Zovko je ustvrdila da je upravo federalizam jedini način funkcionisanja Evropske unije. Međutim, EU nije država niti njen institucionalni sistem predstavlja model federalnog uređenja države. Riječ je o posebnoj političkoj i pravnoj zajednici u kojoj države članice zadržavaju nadležnosti koje ugovorima nisu prenijele na EU, dok u odlučivanju na nivou EU učestvuju i građani/ke kroz Evropski parlament i države članice kroz Vijeće EU i Evropsko vijeće.
O tome da federalizam nije standard koji EU postavlja svojim članicama govori i historija proširenja. Od šest zemalja koje su osnovale Evropsku uniju, samo su Njemačka i Belgija federacije, dok je od osnivanja primljena 21 zemlja, od kojih je samo Austrija zemlja s federalnim ustrojstvom. S tim u vezi, ne može se govoriti o federalizmu kao modelu koji Evropska unija postavlja kao standard ili preduslov funkcioniranja evropske države.
Evropska unija i regionalizam
Zovko je federalizam povezala i s Evropskim komitetom regija, koje je savjetodavno tijelo EU i okuplja predstavnike lokalnih i regionalnih vlasti iz svih 27 država članica. Njegov rad počiva na principu uključivanja evropskog, državnog, regionalnog i lokalnog nivoa u donošenje politika i donošenja odluka što bliže građanima/kama kada je to moguće.
Regionalizam i regionalizacija također ne znače nužno federalizaciju ili političku decentralizaciju države. Regionalizam može podrazumijevati različite oblike političkog, administrativnog, ekonomskog i društvenog organiziranja, dok u Evropskoj uniji regionalni pristup prvenstveno služi statističkim, razvojnim i kohezijskim politikama.
BiH, Belgija, Njemačka – sličnosti i razlike
Savezna Republika Njemačka federacija je od 1949. godine. Nakon Drugog svjetskog rata, federalizam je bio i demokratska alternativa centralizaciji nacističke države. Njemački federalizam nije povezan s multinacionalnim karakterom države, već korijene ima u njenom historijskom teritorijalnom uređenju.
Također, na izborima za Bundestag važi ustavni princip jednakosti biračkog prava (jedan čovjek, jedan glas), dok predsjednika Republike bira Savezna skupština.
S druge strane, Kraljevina Belgija je, prema članu 1. Ustava, federalna država sastavljena od zajednica i regija. Svoje federalno uređenje Belgija je definirala 1970. godine, a njen Ustav mijenjan je više puta od tada.
Federalizam u Belgiji snažno je povezan s jezičnim i kulturnim podjelama. Tako u Belgiji postoje tri zajednice naroda, nastale na osnovu jezika i kulture, dok su se Ustavom definirane regije razvijale u skladu sa zahtjevima za teritorijalnu i ekonomsku autonomiju. Ove se odrednice nužno ne poklapaju pa su tako u regiji Flandriji institucije flamanske zajednice i flamanske regije institucionalno objedinjene, dok su valonska regija i francuska zajednica institucionalno odvojene. Istovremeno, za izbor belgijskog Predstavničkog doma građanski princip definiran je Ustavom.
Neke od sličnosti belgijskog i bosanskohercegovačkog ustavnog uređenja ogledaju se u zaštiti nacionalnih, odnosno jezičnih zajednica, te dvodomnom sistemu zakonodavne vlasti na državnom nivou.
Iako i Belgija i BiH jesu zemlje s izričito miješanom etnonacionalnom strukturom, postoje značajne razlike u njihovom ustrojstvu koje se ogledaju u načinu zaštite interesa zajednica, definiranju entiteta u BiH, odnosno regija u Belgiji, te samoj strukturi vlasti, s obzirom na činjenicu da je Belgija ustavna monarhija.
Za razliku od Belgije i Njemačke, ustavno uređenje BiH definirano je mirovnim pregovorima i Dejtonskim mirovnim sporazumom. BiH Ustavom nije definirana kao federacija, a materijali Venecijanske komisije opisuju BiH kao decentraliziranu državu čije je uređenje “jedinstveno u svijetu.”
Ustav BiH propisuje da se Evropska konvencija za ljudska prava i njeni protokoli direktno primjenjuju u BiH te da imaju prioritet nad svim drugim zakonima. Istovremeno, Ustav propisuje etničke i entitetske kriterije za sastav pojedinih državnih institucija poput Predsjedništva BiH i Parlamentarne skupštine.
Upravo su diskriminatorne posljedice takvih odredbi bile predmet presude “Sejdić i Finci protiv BiH“ iz 2009. godine. Evropski sud za ljudska prava utvrdio je da su ustavne i zakonske odredbe koje osobama koje se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda onemogućavaju kandidaturu za Predsjedništvo BiH i Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH diskriminatorne.
Evropske integracije BiH
Evropska komisija je u svom Mišljenju o zahtjevu BiH za članstvo u EU iz 2019. godine definirala 14 ključnih prioriteta koje BiH mora ispuniti kako bi otvorila pregovore s EU. Jedna od sedam aktivnosti četvrtog prioriteta odnosi se na presudu “Sejdić i Finci”, kojom se potražuje primjena ove presude. Vijeće Evrope je 2021. godine tako od BiH zatražilo izmjenu Ustava i Izbornog zakona BiH, čime bi ova presuda bila implementirana.
Četvrti prioritet sadrži i zahtjeve koji se odnose na funkcionalnost države u procesu evropskih integracija. Evropska komisija traži pravnu sigurnost u podjeli nadležnosti između nivoa vlasti, kao i mogućnost da država nakon pristupanja privremeno izvršava nadležnosti drugih nivoa vlasti kada je to potrebno radi sprečavanja ili otklanjanja povreda prava EU.
Tvrdnja Zovko da je federalizam “jedini način funkcioniranja Evropske unije“ nema utemeljenje u ustavnom uređenju evropskih država. Od 27 članica EU, samo su Njemačka, Austrija i Belgija formalno federacije, dok je velika većina ostalih država unitarno uređena, uz različite stepene decentralizacije i regionalne autonomije. Ni sama Evropska unija nije federacija, već politička i pravna zajednica država koje su dio svojih nadležnosti prenijele na zajedničke institucije. Zbog svega navedenog, Istinomjer je tvrdnju Željane Zovko da je federalizam jedini način funkcioniranja EU ocijenio neutemeljenom.
(Istinomjer.ba)